Trường THPT chuyên Biên Hoà, với 50 năm xây dựng, trưởng thành đã trải qua nhiều giai đoạn, thời kỳ và mang nhiều tên gọi khác nhau.

Tháng 9 năm 1959, Trường phổ thông cấp III Hà Nam được thành lập, đáp ứng lòng mong mỏi của nhân dân và học sinh trong tỉnh. Đây là trường phổ thông cấp III đầu tiên và duy nhất trong tỉnh lúc bấy giờ. Có thể nói, sự ra đời của trường phổ thông cấp III Hà Nam là một mốc son trong sự nghiệp giáo dục Tỉnh nhà.

Những ngày đầu thành lập, trường có 6 lớp 8 (nay là lớp 10) với hơn 300 học sinh, 13 cán bộ, giáo viên và phải học nhờ trường Sư phạm tỉnh, sau chuyển về Bảo Thôn, xã Liêm Chính.

Hai năm sau, năm 1961, trường phổ thông cấp III Hà Nam phải san sẻ thầy, trò để thành lập các trường phổ thông cấp III Lý Nhân, cấp III Duy Tiên,... Do đó, trường mang tên mới Phổ thông cấp III Phủ Lý⁽¹⁾, phục vụ cho một khu vực gồm thị xã Phủ Lý và một số xã ven thị.

Thời gian này, nhà trường đã đào tạo giúp nước bạn Lào 17 học sinh. Nhiều anh, chị sau đó đã giữ những vị trí quan trọng trong các cơ quan của nước bạn Lào.

Ngay từ những năm học đầu tiên, trường đã nổi lên như một điển hình giáo dục của miền Bắc lúc đó, được Bộ giáo dục chọn phong là trường tiên tiến xuất sắc cùng với các trường phổ thông cấp III Hùng Vương (Phú Thọ) và cấp III Xuân Đỉnh (Hà Nội).

Năm 1963, trong phong trào kết nghĩa Bắc - Nam, trường  mang tên  Trường phổ thông cấp III Biên Hoà (Biên Hoà là một tỉnh ở miền Nam, kết nghĩa với tỉnh Hà Nam).

Năm 1965, giặc Mỹ leo thang đánh phá miền Bắc, thị xã Phủ Lý trở thành túi bom, toạ độ lửa. Thầy trò nhà trường sơ tán về 2 xã Liêm Tuyền, Liêm Tiết thuộc huyện Thanh Liêm. Đây là chặng đường gian khổ mà hào hùng, lại dựng trường, đào hào, đắp luỹ, cùng với phấn trắng, bảng đen là khẩu súng, mũ rơm, túi thuốc, là lớp học nửa chìm nửa nổi. Thầy trò ngày đó không chỉ dạy tốt, học tốt mà còn tham gia trực chiến,

đắp ụ pháo, đào mương Triệu Xá… góp  phần phục vụ sản xuất, chiến đấu cùng với địa phương Thanh Liêm.

Hàng ngàn học sinh cùng hàng chục thầy giáo đã tình nguyện lên đường nhập ngũ và rất nhiều người trong số đó đã anh dũng hy sinh vì nền độc lập, tự do của Tổ quốc.

Năm 1973, Hiệp định Pari được ký kết, thầy và trò trở về khu trường cao tầng hiện nay ở phường Minh Khai, thị xã Phủ Lý.

Thời gian này, cùng với trường PTTH Lê Hồng Phong, trường là một trong hai đơn vị thi đua xuất sắc khối PTTH của tỉnh Nam Hà.

Năm 1988, Trường được đổi tên thành  phổ thông trung học thị xã Hà Nam.⁽²⁾ Năm học 1994 -1995, trường được Tỉnh cho phép mở  một số lớp thí điểm trung học chuyên ban (4 khoá với 29 lớp, 3 ban : ban A (KHTN), ban B (KHTN - KT), ban C (KHXH), khoá cuối cùng ra trường năm 2000) và được xác định là một trong những trung tâm chất lượng cao của tỉnh. Do đó, trường được gọi tên là PTTH chuyên ban thị xã Hà Nam.

Năm 1997, tỉnh Hà Nam được tái lập thị xã Phủ Lý được trở lại với tên cũ là thị xã Hà Nam, tên mới của trường là PTTH Hà Nam. Theo quyết định của UBND, Sở GD&ĐT đã cho thành lập các lớp chuyên trong trường PTTH Hà Nam (13 lớp) gồm các học sinh giỏi ở các bộ môn trong toàn tỉnh. Ngay từ hè 1997, đã có 2 lớp 12 (TN, XH) với 63 học sinh được triệu tập và học tại trường CĐSP Hà Nam, tiếp theo là 5 lớp 11 chuyên và 6 lớp 10 chuyên⁽³⁾. Bắt đầu từ đây, lịch sử của nhà trường bước sang một trang mới : Trên nền giáo dục toàn diện, thực hiện bồi dưỡng những học sinh giỏi có năng khiếu ở các môn văn hoá.

Được ngành GD & ĐT Hà Nam giao nhiệm vụ bồi dưỡng các đội tuyển tham dự kỳ thi học sinh giỏi quốc gia, ngay năm học đầu tiên dự thi (1997 - 1998), trường đã đạt 12 giải trong đó có 1 giải Nhì và 4 giải Ba.

Ngày 28/4/1999, trường PTTH chuyên Hà Nam được thành lập trên cơ sở trường PTTH Hà Nam⁽⁴⁾. Từ đây, được sự quan tâm, chăm lo chu đáo về mọi mặt của các cấp lãnh đạo và nhân dân trong Tỉnh, những học sinh giỏi nhất ở các môn văn hoá của Hà Nam đã được tuyển chọn, bồi dưỡng, phát triển để trở thành nhân tài cho quê hương, đất nước. Nhiều học sinh từ các huyện  phải ở trọ để theo học nhưng đã biết vượt lên mọi khó khăn, dành được nhiều giải cao trong các kỳ thi chon học sinh giỏi quốc gia. Nhiều thầy, cô giáo giỏi trong tỉnh được Sở điều về trường, đã đem hết nhiệt huyết và tài năng thực hiện nhiệm vụ mới. Nhiều thầy, cô đã trưởng thành, đạt kết quả xuất sắc trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi.

Ngày 13/1/2009, trường lại một lần nữa được đổi tên thành Trường THPT chuyên Biên Hoà ⁽⁵⁾.

50 năm qua là cả một chặng đường dài kiên trì, bền bỉ phấn đấu của giáo viên, cán bộ công nhân viên và học sinh trường  phổ thông cấp III Hà Nam - THPT chuyên Biên Hoà và cũng là 50 năm trường gặt hái được những thành tích đáng tự hào, đánh dấu sự trưởng thành, lớn mạnh của trường. Từ năm học đầu tiên, năm học 1959 - 1960 chỉ có 6 lớp, hơn 300 học sinh, 13 giáo viên, 2 Đảng viên đến năm học 2009 - 2010, năm học thứ 51, nhà trường đã phát triển thành một trường chuyên có qui mô hoàn thiện, có thể sánh tầm với các trường chuyên trong toàn quốc.

Các phần thưởng cao quý của Đảng, Nhà nước, các cấp chính quyền, đoàn thể đã chứng minh cho những thành tích vẻ vang của nhà trường. Trường đã được nhận Huân chương Độc lập hạng Ba vào năm 2005, Huân chương Lao động hạng Nhất vào năm 1996, Huân chương Lao động hạng Hai năm 1988, hai Huân chương Lao động hạng Ba vào các năm 1962, 1963 (Tổ Lý - Hoá - Sinh), Huân chương kháng chiến hạng Hai vào năm 1972.

Trường đã được nhận 123  cờ thưởng về các mặt hoạt động của các cấp; 145 Bằng và Giấy khen từ Trung ương đến địa phương. Trong số 327 giáo viên công nhân viên đã và đang công tác ở trường có 4 thầy, cô giáo được nhà nước phong tặng danh hiệu  “Nhà giáo ưu tú”.  Đó là các thầy: thầy Bùi Tiến Xương, thầy Lã Hữu Đạt, thầy Đinh Bá Thảo và cô Đinh Thị Mỳ. Gần 500 lượt thầy cô giáo được công nhận là chiến sĩ thi đua và giáo viên giỏi các cấp. 36 lượt đồng chí được tặng Huân, Huy chương các hạng. Hai thầy giáo được Bác Hồ khen. Một thầy giáo được nhận Bằng Lao động sáng tạo của Tổng liên đoàn Lao động Việt Nam. Sáu tổ chuyên môn đạt danh hiệu tổ Lao động giỏi (tổ LĐXHCN). Học sinh của trường trong suốt 50 năm qua thi tốt nghiệp luôn đạt từ 90% trở lên; thi vào Đại học và Trung học chuyên nghiệp các lớp chọn và khối chuyên đạt trên 91%. Chỉ tính từ  năm học 1998 - 1999  đến năm học 2008 - 2009 các đội tuyển học sinh giỏi của nhà trường đã mang về 4919 giải cá nhân cấp Tỉnh, 425 giải cấp Quốc gia. (Trước khi trở thành trường  chuyên của tỉnh Hà Nam, học sinh cấp III Biên Hoà đã có 4 em đạt giải trong các kỳ thi học sinh giỏi Quốc gia). 

Trong suốt chặng đường 50 năm, nhà trường luôn nhận được sự quan tâm của Tỉnh uỷ, HĐND, UBND tỉnh Hà Nam, sự chỉ đạo trực tiếp của ngành Giáo dục và Đào tạo ; sự ủng hộ của các cấp uỷ Đảng, chính quyền địa phương, của các cơ quan ban ngành,... 

Bằng sự nỗ lực, cố gắng hết mình, không quản ngại khó khăn, gian khổ, hy sinh của các thầy giáo, cô giáo, các đồng chí cán bộ, công nhân viên và các thế hệ học sinh, nửa thế kỷ qua trường THPT chuyên Biên Hoà không ngừng lớn mạnh và trưởng thành về mọi mặt, khẳng định được vị thế là cánh chim đầu đàn của ngành Giáo dục và Đào tạo Hà Nam.

Thành tích mà nhà trường đạt được trong suốt  chặng đường 50 năm qua đã góp phần làm rạng danh quê hương núi Đọi, sông Châu : Trường luôn luôn là trường tiên tiến xuất sắc, là lá cờ đầu của khối trường THPT tỉnh Hà Nam ;  Đảng bộ nhà trường liên tục được công nhận là Tổ chức cơ sở Đảng  trong sạch vững mạnh ; Công đoàn trường luôn giữ vững danh hiệu Công đoàn vững mạnh ; Đoàn trường nhiều năm liền là Đơn vị dẫn đầu trong phong trào Đoàn khối trường học tỉnh Hà Nam.

50 năm xây dựng và trưởng thành, các thế hệ cán bộ quản lý, giáo viên, học sinh,... đã vượt lên mọi khó khăn, gian khổ, từng bước xây dựng trường không ngừng lớn mạnh, phát triển về mọi mặt. Dù ở đâu, trong hoàn cảnh nào, trường cũng luôn luôn duy trì, chú trọng tổ chức phong trào thi đua "Dạy tốt, học tốt", chăm lo xây dựng kỷ cương, nền nếp trong nhà trường làm nền tảng cho việc nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện.

Trong 50 năm qua, Trường đã đào tạo được nhiều thế hệ học sinh có tri thức và đạo đức tốt, bồi dưỡng, kết nạp nhiều học sinh trở thành đảng viên khi còn đang học tại trường. Các thế hệ học sinh ra trường, nhiều người đã trở thành các nhà khoa học có học hàm giáo sư, phó giáo sư, học vị tiến sĩ, các sĩ quan quân đội mang quân hàm cấp Tướng, cấp Tá, các doanh nhân, nhà quản lý giỏi, những cán bộ chủ chốt, đảm nhận chức vụ quan trong trong các cơ quan Đảng và chính quyền các cấp.

Đặc biệt, từ khi tái lập tỉnh, từ khi là trường chuyên của Tỉnh, nhà trường luôn hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao: Liên tục được UBND tỉnh tặng cờ Đơn vị thi đua xuất sắc, hàng năm 100% học sinh lớp 12 đỗ tốt nghiệp, trên 90% học sinh lớp 12 đỗ vào các trường Đại học và Cao đẳng, xếp thứ hạng cao (từ thứ  26 đến 19) trong các trường THPT trong cả nước,

Qua 12 năm dự thi học sinh giỏi quốc gia, nhà trường đã đạt được 425 giải, trong đó có 7 giải nhất, 52 Nhì, 181 Ba, 185 KK. Những năm gần đây trường đều đứng ở tốp đầu các tỉnh, thành phố trong toàn quốc. Hàng chục học sinh đã  được tham dự kỳ thi chọn các đội tuyển quốc gia đi thi quốc tế...

Kế thừa và tiếp nối những thành quả mà các thế hệ thầy trò đi trước để lại, năm học 2008 - 2009, năm học thứ 50, mặc dù còn gặp rất nhiều khó khăn nhưng với sự cố gắng  của đội ngũ các thầy, cô giáo và của các em học sinh, trường THPT chuyên Biên Hoà đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao : 100% học sinh xếp loại hạnh kiểm Khá, Tốt ; 100% xếp loại văn hoá Khá, Giỏi; 100% học sinh lớp 12 đỗ tốt nghiệp. Thi HSG cấp tỉnh đạt 282 giải. Thi HSG quốc gia nhà trường đã đạt được số lượng giải nhiều nhất từ trước tới nay, 51/68 (đạt 75%) học sinh dự thi đạt giải, trong đó có 7 giải Nhì, 19 giải Ba, 25 giải KK và là 1 trong số ít tỉnh có số giải trên 50.

Đặc biệt, có 4 em (3 toán, 1 Tin) đã được Bộ GD&ĐT triệu tập dự thi chọn vào đội tuyển quốc gia tham dự Olympic quốc tế. 

Ngoài ra, trường còn tham gia thi HSG khu vực Duyên hải - Đồng bằng Bắc bộ lần thứ 2 và có 51/59 học sinh dự thi đạt giải, xếp thứ 2 trong số 10 trường tham dự.

Kết quả thi vào các trường ĐH, CĐ: đạt trên 90% (xếp thứ 26 trong các trường THPT trên toàn quốc), nhiều học sinh đỗ vào các trường ĐH trọng điểm, có danh tiếng, nhiều học sinh có tổng điểm thi trên 27 điểm.

Nhà trường đã được UBND tỉnh tặng cờ Đơn vị thi đua xuất sắc; 5/7 tổ được tặng danh hiệu Tập thể lao động xuất sắc; một giáo viên được Thủ tướng tặng Bằng khen, gần 100% cán bộ giáo viên đạt danh hiệu lao động tiên tiến ; 39 cán bộ, giáo viên được công nhận danh hiệu CSTĐ  các cấp và được UBND Tỉnh, Bộ GD&ĐT, Sở GD&ĐT tặng Bằng khen, Giấy khen.

50 năm xây dựng và trưởng thành, nhà trường đã đúc kết được nhiều bài học kinh nghiệm quí báu. Đó là :

Thực hiện sáng tạo mục tiêu nguyên lý giáo dục của Đảng ; thực hiện có hiệu quả nhiệm vụ dạy chữ, dạy người và dạy nghề ; chú trọng nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện.

Coi trọng công tác xây dựng đội ngũ cán bộ quản lý và nâng cao trình độ mọi mặt cho giáo viên, phấn đấu mỗi thầy, cô thực sự là tấm gương sáng cho học sinh noi theo. Tạo môi trường và động lực để mọi cán bộ, giáo viên tự giác làm việc, cần cù, sáng tạo trong công việc, tận tâm, tận lực với nhà trường.

Đảng  bộ chú trọng chăm lo công tác xây dựng tổ chức cơ sở đảng, phát triển đảng viên mới. Lấy nhiệm vụ xây dựng đảng bộ nhà trường trở thành tổ chức cơ sở Đảng trong sạch, vững mạnh là nhiệm vụ then chốt; phấn đấu hoàn thành vượt mức chỉ tiêu được giao... là nhiệm vụ trung tâm.

Các tổ chức Công đoàn, Đoàn TNCS Hồ Chí Minh của trường đều đạt danh hiệu đơn vị vững mạnh xuất sắc, tích cực hoạt động phối hợp với chính quyền, phát huy năng lực sáng tạo của giáo viên, học sinh trong lĩnh vực công tác của mình.

Với tất cả những gì đã đạt được, Nhà trường thực sự đã đáp ứng tốt yêu cầu của các cấp uỷ Đảng, Chính quyền và nhân dân trong Tỉnh, vị thế càng ngày càng được nâng lên trong phạm vị cả nước.

Trân trọng những đóng góp của các thế hệ đi trước, phấn khởi và tự hào về bề dầy truyền thống 50 năm, tập thể cán bộ, giáo viên, công nhân viên và học sinh trường THPT chuyên Biên Hoà hôm nay càng nhận thức sâu sắc trách nhiệm của mình với mái trường, với ngành giáo dục, với quê hương, đất nước. Từ đó, tiếp tục nỗ lực phấn đấu, phát huy hơn nữa những thành tích đã đạt được, viết tiếp những trang vàng truyền thống của ngôi trường trên quê hương núi Đọi, sông Châu, xứng đáng với niềm tin tưởng của các cấp uỷ Đảng, chính quyền và nhân dân tỉnh Hà Nam.

Năm học 2009 - 2010, năm học thứ 51, nhà trường hiện có 27 lớp chuyên với 800 học sinh. Đội ngũ cán bộ, giáo viên có 90 người, hầu hết  là những thầy cô có tinh thần trách nhiệm cao, được tuyển lựa trong đội ngũ giáo viên của tỉnh, nhiều thầy cô là giáo viên giỏi, có chuyên môn nghiệp vụ vững vàng. Đảng bộ nhà trường có 40 đảng viên sinh hoạt ở 4 chi bộ trực thuộc.

Nhà trường đang tích cực triển khai thực hiện nhiệm vụ năm học với tinh thần và quyết tâm : Quán triệt Nghị quyết đại hội lần thứ X của Đảng và kết luận 242-TB/TW của Bộ chính trị ngày 15/4/2009 về tiếp tục thực hiện NQ TW2 (KhoáVIII), phương hướng phát triển giáo dục và đào tạo đến năm 2020 ;  Thực hiện nghiêm túc, đầy đủ các nhiệm vụ theo chỉ thị số 4899/2009/CT-BGDĐT ngày 4/8/2009 của Bộ trưởng Bộ GD&ĐT về nhiệm vụ trọng tâm của toàn ngành năm học 2009-2010; tập trung thực hiện tốt chủ đề năm học : Năm học đổi mới quản lý và nâng cao chất lượng giáo dục. Gắn kết việc thực hiện nghiêm túc và có hiệu quả cuộc vận động “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” với việc tiếp tục triển khai  quyết liệt cuộc vận động “Hai không - với 4 nội dung” ("Nói không với tiêu cực trong thi cử và bệnh thành tích trong giáo dục, nói không với vi phạm đạo đức nhà giáo và việc học sinh ngồi nhầm lớp"), cuộc vận động “Mỗi thầy, cô giáo là một tấm gương đạo đức, tự học và sáng tạo” và  phong trào thi đua “xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” giai đoạn 2008 - 2013.

Tiếp tục duy trì nền nếp kỷ cương trên tất cả các hoạt động của nhà trường, thực hiện nhiệm vụ năm học theo quy định của Bộ và của Sở GD & ĐT.

Tăng cường công tác giáo dục chính trị tư tưởng trong đội ngũ cán bộ giáo viên và học sinh, xây dựng tập thể sư phạm lành mạnh, đoàn kết thống nhất trong việc thực hiện nhiệm vụ chính trị của nhà trường

Quyết tâm phấn đấu đạt 1 số chỉ tiêu  chủ yếu như sau :

- Nhà trường  được UBND tỉnh tặng cờ “Đơn vị thi đua xuất sắc”.

- Đảng bộ đạt danh hiệu “Đảng bộ trong sạch vững mạnh”.

- Các đoàn thể đạt danh hiệu cơ sở vững mạnh xuất sắc.

- Trên 40 %  đạt danh hiệu CSTĐ các cấp; được các cấp tặng Bằng khen, Giấy khen.

- Thi TN đỗ 100%  trong đó 70% khá, giỏi.

- Trên 90% học sinh lớp 12 thi đỗ vào các trường ĐH, CĐ.

- Thi HSG quốc gia, phấn đấu vượt chỉ tiêu được giao, giữ mức như những năm trước.

Tỉnh, Thành phố và các cơ quan chức năng đang tích cực triển khai Dự án đầu tư xây dựng trường chuyên ở khu đô thị Liêm Chính theo tiêu chuẩn trường chuẩn quốc gia với diện tích gần 30.000 m², tổng mức đầu tư giai đoạn 1 trên 62 tỷ đồng, thời gian thực hiện năm 2009 - 2011⁽⁶⁾.

Nhà trường đang ra sức phấn đấu về mọi mặt theo tiêu chuẩn trường THPT chuyên chất lượng cao, đóng góp vào quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước và hội nhập quốc tế.

Với 50 năm xây dựng và trưởng thành, với bề dày kinh nghiệm và thành công, trường THPT chuyên Biên Hoà đã, đang và sẽ mãi mãi là địa chỉ đáng tin cậy để các bậc phụ huynh học sinh trong tỉnh gửi gắm con em của mình.

Nhân dịp tròn 50 tuổi, bước sang tuổi 51, trường THPT chuyên Biên Hoà gửi tới các cấp lãnh đạo Đảng, chính quyền các cấp và nhân dân lòng biết ơn chân thành, sâu sắc và lời hứa quyết tâm viết tiếp những trang vàng truyền thống.

Xin được gửi tới các thầy giáo, cô giáo, các thế hệ học sinh đã và đang công tác, học tập tại trường lời chúc sức khoẻ, hạnh phúc và thành công nhiều hơn nữa trong sự nghiệp, trong cuộc sống. Chúc ngôi trường thân yêu của chúng ta ngày càng trưởng thành, vững bước trên con đường phát triển và hội nhập.